خلاصه فصل ششم

در این فصل به تعریف و شناخت  انواع شیوه های مصاحبه کیفی که اصطلاحا "گفتگوی هدفمند نامیده می شود می پردازیم و اینکه سئوال کردن و گوش کردن به دیگران با چه شیوه ها و کارکردهایی در مصاحبه کیفی صورت می گیرد.شیوه های مصاحبه کیفی عبارتند از:۱-مصاحبه های مردمنگارانه ۲- مصاحبه با افراد مطلع ۳ مصاحبه با پاسخگویان ۴-مصاحبه روایی ۵- مصاحبه متمرکز گروهی.اهداف مصاحبه کیفی را مرور می کنیم و درباره مهارت های مصاحبه موارد مهم را بررسی می کنیم.

مصاحبه کیفی که اصطلاحا "گفتگوی هدفمند نامیده می شود در بهترین شکل عبارتست از رویدادی که در آن یک شخص (مصاحبه گر) دیگران را تشویق می کندتا آزادانه علایق و تجریات خود را واگو کند .ویژگی و قابلیت مهم مصاحبه این است که  گستره موضوع های مصاحبه نامحدود از شخصی ترین مسائل تا عمومی ترین مباحث حتی  سیاسی ، رسمی یا غیر رسمی ،  رویداد اجتماعی و هدفمند یا شخصی و ناگهانی و خود جوش در حین مطالعات میدانی انجام شود   را می تواند شامل شود . در مصاحبه های کیفی حتی اگر هدف ها و ساختار مصاحبه کاملا تحت کنترل پژوهشگر باشد باز هم مصاحبه شونده می تواند بسیار بر مصاحبه تاثیر گذار باشد. از اهداف مصاحبه کیفی اول اینکه بهترین قلمرو برای فهم تجربه و دیدگاه از طریق داستان ها(در قالب و زبان خود مصاحبه شونده)و روایت ها (با بهانه ها و توجیهات برای رفتارهای اجتماعی شان)و تبیین ها (تفسیرهایی که مصاحبه شونده از رفتارشان ارائه می دهد)است.هدف دیگر برای مصاحبه این است که شیوه های زبانی را که کنشگران اجتماعی در موقعیت های طبیعی بکار می برند ، کشف و استنباط می کنند.استفاده دیگر آن در گردآوری اطلاعات درباره چیزها و فرایند هایی که به شیوه های دیگر نمی توان به درستی آن ها را مشاهده کرد و گرد آوری اطلاعات مفید و کارا و پژوهش درباره گذشته و حتی بازبینی ، ارزشیابی ، یا تفسیر اطلاعات به دست آمده از منابع دیگر  به کار می رود.

انواع مصاحبه ها:

 مصاحبه مردمنگارانه-در شرایطی رخ می دهد که پژوهشگر در میدان پژوهش حضور دارد. خودجوش ترین و غیر رسمی ترین نوع مصاحبه است  و در حین تبادل نظر آزاد اظهار نظر ها یا سکون و وقفه ای در رفتار و عمل بوجود آید می تواند نشانه آن باشد که لحظه مناسب پرسیدن پرسش پژوهش فرا رسیده است.

مصاحبه با افراد مطلع-مصاحبه با افراد مطلع یا منابع اطلاعاتی زنده که می توانند پژوهشگر را از ویژگی ها و فرایند های اصلی عرصه آگاه کنند.توفیق طرح های پژوهشی مردمنگارانه اغلب در گرو استفاده موثر از این افراد مطلع است.معمولا یک پژوهشگر دوست داشتنی ، قابل اعتماد و مشتاق یادگیری می تواند افراد مطلع همراه و علاقمندی پیدا کند.

مصاحبه با پاسخگویان- در این نوع مصاحبه از پاسخگویان خواسته می شود نظر خود را درباره یک موضوع یا واقعیت ابراز کنند، یا توضیح بدهند اندیشه و احساساتشان درباره دنیای اجتماعی شان چیست و از طریق پاسخ های باز بدست می آید.در انتخاب پاسخگویان ،تجربه مناسب در عرصه نکته مهمی است.

مصاحبه روایی – در این نوع مصاحبه هم به داستان ها ، قصه ها، شایعات ، حکایات و تمثیلات توجه دارند.در حالی که وجه تمایز آن سرشت دوگانه آن است .یعنی ذاتا متضمن رویکردی تجربه گرایانه و پارادایمی هستی شناسانه است.در مصاحبه روایی پژوهشگران بر خلاف دیگر مصاحبه ها که داستان ها را تکه پاره می کنند و هر تکه را بنا به مقاصد تحلیلی خود کنار هم می چینند،کل داستان را ضبط و تحلیل می کنند.در مطالعات ارتباطاتی از دو گونه مصاحبه روایی استفاده می شود:روایت فردی و روایت سازمانی.

مصاحبه متمرکز گروهی – یکی از رایج ترین مصاحبه های گروهی (مانند مصاحبه های گروهی دلفی،مصاحبه های ذهن انگیز و مصاحبه های غیر رسمی میدان پژوهش)، مصاحبه متمرکز گروهی است.این روش مستقلا به منزله روشی کامل برای گردآوری اطلاعات به کار می رود و مهمترین دلیل برای مصاحبه گروهی با مردم، استفاده از عامل تاثیر گروه است.دستور کار اولیه مصاحبه های گوهی این است که حداکثر افراد مشارکت کننده در گروه بین 6 تا 12 نفرند.مشارکت تعداد کمتر از 6نفر ممکن است به بروز عقاید مشابه ویکنواخت ، تفسیر های کم فایده و خستگی سریع بیانجامدو کارکردن با افرادی بیش از 12 نیز باعث می شود موضوع های قابل بحث گکاهش می یابدو موضوع پژوهش چنانچه باید پوشش داده نشود.معمولا در محل برگزاری نشست هاو همایش ها یا مکان های عادی و دور از تاثیر خاص برگزار می شود.می تواند نمونه هایی از متن ها ارائه شود تا توجه مصاحبه شوندگان به موضوع اصلی جلب و به بحث تشویق شوند.در این نوع مصاحبه ، مصاحبه گردان نقشی اساسی در توفیق مصاحبه های گروهی دارد.یکی از عوامل مهمی که مصاحبه را سر و سامان می دهد، تعداد پرسشهایی است که مصاحبه گردان می پرسد. معمولا برنامه ریزی برای طرح سوال های بیشتر در مدت زمان معین به معنای آن است که بحث ساختاری مستحکم تری دارد.

در مجموع مصاحبه فعالیتی چند وجهی است و مهارت های متنوعی را می طلبد.گرچه پزوهشگر –مخصوصا با طرح پرسش های پژوهش –برنامه کار پژوهش را هدایت می کند .اما این به معنای نادیده گرفتن عاملیت مصاحبه شونده نیست.زمان و مکان انجام مصاحبه در پزوهش بسیار مهم است. پزوهشگر باید زمانهای محفوظ و مطمئنی مثل زمانی که کمترین فشار به مشارکت کننده وارد شود را برای انجام مصاحبه در نظر بگیرد و در مورد مکان هم به همین شکل لحاظ شود.چند نکته مهم دیگر ، یکی اینکه ضبط مصاحبه ها با رضایت مصاحبه شونده انجام گیرد و مصاحبه کننده با د تلاش مند تا مصاحبه شونده بعد از مدتی احساس راحتی کنند و حسن تفاهم بین آنها ایجاد شود.دیگر اینکه مصاحبه گر خودش را ابتدا معرفی کند تا جلسه آزاد و خودمانی بنظر برسد و سپس از مشارکت کنندگان بخواهد که خود را معرفی کنند.پس از آغاز مصاحبه گوش دادن فعالانه و توجه کردن مهمترین رفتار در برقراری ارتباط با مصاحبه شونده است.